دمنوش ها

دمنوش های گیاهی

دمنوش نوعی نوشیدنی است که در آن جزئی از گل، برگ، ساقه، ریشه، دانه، پوستِ میوه یا اجزای دیگر گیاهان دارویی که قابل حل در آب است، به صورت خشک یا تازه مورد استفاده قرار می‌گیرد

دم کردن یا گرفتن عصاره به وسیلهٔ آب متداول‌ترین و قدیمی‌ترین روش به کار بردن داروهای گیاهی است. روش تهیه به این صورت است که ابتدا گیاه را که به طرز صحیحی خرد شده در آب جوش می‌ریزند، سپس آن را به مدت ۵–۳ دقیقه در یک ظرف در بستهٔ شیشه‌ای یا چینی می‌گذارند و گاهی آن را هم می‌زنند و سپس مایع را از کاغذ صافی یا الک با شبکهٔ ریز عبور می‌دهند.

در ایران در سال‌های اخیر دم‌نوش‌های گیاهی و میوه‌ای مورد استقبال و مصرف برخی خانوارها قرار گرفته‌است. این استقبال دلایل مختلفی دارد. برخی برای نفع درمانی از این دم‌نوش‌ها استفاده می‌کنند. تعدادی برای تنوع بخشیدن به نوشیدنی روزانه، آن را مصرف می‌کنند و بعضی هم به خاطر اینکه دم‌نوش را یک نوشیدنی شیک می‌دانند، برای پذیرایی از آن استفاده می‌کنند.

تاریخچهٔ دم‌نوش را نمی‌توان از تاریخچهٔ گیاهان دارویی جدا کرد. اگرچه گیاهان دارویی منشأ طبیعی دارند و در مقایسه با داروهای شیمیایی عوارض کم‌تری ایجاد می‌کنند، اما مصرف بی‌رویه یا غیرعلمی برخی از این گیاهان می‌تواند موجب عوارض ناخواسته و حتی مسمومیت‌های شدید گردد؛ بنابراین مصرف دم‌نوش‌ها نیز همانند داروهای شیمیایی باید با آگاهی و پس از اطلاع از سازوکار عمل آن‌ها باشد.

برای نمونه مصرف گل گاوزبان ایرانی به‌تنهایی در افرادی که فشار خون بالا دارند، می‌تواند به‌شدت مخاطره‌انگیز باشد. مادران باردار یا شیرده تنها پس از مشاوره با پزشک، مجاز به مصرف دم‌نوش‌ها هستند. در دم‌نوش‌های ترکیبی معمولاً چند گیاه جهت یک رسیدن یک منظور و هدف با هم ترکیب می‌شوند، برای مثال گروهی از دم‌نوش‌های ترکیبی انرژی‌زا هستند و بعضی دیگر کم‌کنندهٔ فشارخون و گروهی دیگر آرام‌بخش هستند که برخلاف انرژی‌زاها که ضربان قلب و انرژی را افزایش می‌دهند، به آرامش و تنش‌زدایی از بدن کمک می‌کنند.

دمنوش های گیاهی
گیاهان دارویی گیاهانی هستند که یک یا برخی از اندام‌های آن‌ها حاوی مادهٔ مؤثره است. این ماده که کمتر از ۱٪ وزن خشک گیاه را تشکیل می‌دهد، دارای خواص دارویی مؤثر بر موجودات زنده است.
گیاهان دارویی Medicinal plants و معطر عمدتاً به فرمهای زیر مصرف می‌شوند.
  • گیاه تازه Fresh plant
  • گیاه خشک شده یا کنسرو شده Dried plant
  • به صورت فرآوری شده توسط حرارت Processed plant
  • استحصال مواد مؤثر در صنعت Plant Industry

گیاهان دارویی Medicinal plants شامل بخش‌هایی از گیاه است که پس از خشکاندن، بدون ایجاد هرگونه تغییری در مغازه‌ها و عطاری‌ها به فروش می‌رسد. گیاهان دارویی مثل زیره، رازیانه، هل یا دارچین گیاهانی هستند که برخی خواص درمانی آن‌ها که عمدتاً بی ضرر یا کم ضرر هستند، به اثبات رسیده‌است اما داروهای گیاهی حاصل تبدیل برخی گیاهان به دارو در کارخانه‌های داروسازی و طی فرایندی خاص و استریل هستند. با این توضیحات و ذکر تفاوت گیاهان دارویی و داروهای گیاهی باید گفت که عطاری‌ها تنها حق فروش گیاهان دارویی Medicinal plants را دارند، گیاهانی که تعداد شان مشخص است و طی سالیان دراز فواید و بی عارضه یا کم عارضه بودن شان به اثبات رسیده‌است. مسلم است که مصرف بی‌رویه و بیش از حد نیاز هر نوع خوراکی اعم از گیاهی یا شیمیایی می‌تواند برای بدن ضرر داشته باشد.

پاسخ این سوال منفی است. طب سنتی یک مکتب پزشکی است که بر اساس نظریات و مبانی علمی ارائه شده توسط دانشمندان بزرگی چون بقراط، جالینوس، ابوعلی سینا و محمد زکریای رازی شکل گرفته است و اساسا با طب رایج متفاوت است. هر چند در طب سنتی از گیاهان دارویی در کنار بسیاری دیگر از مواد طبیعی (همچون مواد حیوانی و معدنی و غیره) استفاده می شود ولی نمی توان طب سنتی را معادل گیاه درمانی توصیف کرد. گیاه درمانی مدرن (Modern phytotherapy) علمی مبتنی بر شناخت خواص دارویی گیاهان است. این شناخت بر اساس روش شناسی علمی نوین (ابطال پذیری، تکرار پذیری، تجربیات و غیره) استوار بوده و در آن مواردی چون آزمونهای بالینی، کنترل کیفی و استاندارد سازی گیاهان دارویی و عصاره های تولید شده بر مبنای شناخت مکانیزم اثر، میزان مواد موثر دارویی، عدم سمیت، تداخلات و عوارض احتمالی آنها مورد بررسی قرار می گیرد. از اینرو ممکن است در این دو روش درمانی برخی گیاهان برای مصارف مشابه درمانی مورد تجویز قرار گیرند ولی در خیلی از موارد مشاهده می گردد نه تنها میزان مصرف بلکه حتی موارد مصرف گیاهان نیز مشابه هم نیستند.

  • امروزه گیاه دارویی به گیاهی گفته می شود که دارای ویژگی خاصی برای سلامتی انسان و یا حتی حیوان باشد و در دارونامه های رسمی به گیاهانی اطلاق می گردد که حداقل قسمتی از آن دارای خواص دارویی باشد. کمتر دیده می شود که تمامی قسمتهای یک گیاه دارای خاصیت دارویی باشد (مانند سرخارگل یا "اکیناسه آ پورپورئا" که از ریشه تا پیکر رویشی و گل آن سرتاسر دارویی است) بلکه غالبا یک یا چند قسمت از گیاهان دارویی دارای خواص دارویی می باشند: مثلا ریزوم (مانند زنجبیل)، پیاز (مانند سیر)، ریشه (مانند انجدان رومی)، پیکر رویشی (مانند دم شیر)، ساقه (مانند دم اسب)، پوست ساقه (مانند دارچین)، غنچه (مانند گل محمدی)، برگ (مانند گالگا)، سرشاخه گلدار (مانند گل راعی)، گل (مانند بابونه)، گلبرگ (مانند شقایق)، کلاله گل (مانند زعفران)، میوه (مانند رازیانه)، دانه (مانند کتان)، پوشش دانه (مانند اسفرزه) و صمغ گیاه (مانند مغل). همچنین ممکن است قسمتهای مختلف از یک گیاه دارویی دارای کاربردهای مختلفی باشد، مثل برگ درخت نمدار که ملین است در حالی که گلهای آن آرامش بخش است. معمولا گیاه دارویی ممکن است به همان قسمت دارویی مورد استفاده از گیاه نیز اطلاق شود. پس بطور خلاصه گیاه دارویی به گیاهی گفته می شود که یک یا تعدادی از اندام های آن حاوی مواد فعال بیولوژیکی (مواد موثر) بوده و اثر فیزیولوژیکی بر پیکر موجود زنده بر جای بگذارد. ممکن است گیاهان دارویی علاوه بر خواص دارویی، دارای مصارف غذایی و طعم دهنده بوده و یا مورد استفاده در نوشابه های سلامت زا و یا سایر صنایع (بهداشتی، تولید سموم ارگانیک و غیره) نیز قرار گیرند.